Iraakse Koerden gooien olie op het vuur (analyse)

De controversiële ontwerpgrondwet werd eind juni goedgekeurd door Koerdische parlementsleden in de Noord-Iraakse stad Irbil. Volgens de tekst maken ook strategische grensgebieden als het olierijke Kirkoek, Khanaqin en een aantal districten rond Mosoel deel uit van de “historisch-geografische entiteit Iraaks-Koerdistan”. Koerdische bestuurders zeggen dat ze in de drie Koerdische provincies snel een referendum willen organiseren over het document. Het lijkt waarschijnlijk dat de tekst in dat referendum wordt goedgekeurd.  

De Arabische en Turkmeense minderheden in het noorden van Irak reageerden prompt. Arabische leden van de provincieraad van Kirkoek riepen de nationale regering en “het Iraakse volk” op om “ernstig tussenbeide te komen om ervoor te zorgen dat iedereen begrijpt dat de toekomst van Kirkoek een nationale aangelegenheid is”.

Routekaart

De ontwerpgrondwet roept niet op tot gewapende actie om de omstreden gebieden in te lijven bij Iraaks Koerdistan. De auteurs vertrouwen op artikel 140 van de Iraakse grondwet die een routekaart uittekent voor een onderhandelde oplossing van de aanslepende territoriale disputen tussen Koerden en Arabieren in Irak.

Maar de niet-Koerden geloven dat de routekaart zo is uitgedacht dat de Koerden uiteindelijk baas zullen worden over de omstreden gebieden. Intussen dringen Koerdische hardliners er bij hun leiders op aan om duidelijker stelling in te nemen over de “Koerdische identiteit” van de omstreden gebieden. Die wordt in de ontwerpgrondwet nog in het vage gelaten. 

De voorbije weken nam het geweld in de etnische smeltkroes Kirkoek al dramatisch toe. Bij twee bomaanslagen in Turkmeense en Koerdische delen van de provincie vielen honderden doden en gewonden. Het lijkt erop dat rebellengroepen in het land de etnische spanningen willen uitbuiten.

De etnische samenstelling van de bevolking in de omstreden gebieden werd onder het bewind van de voormalige dictator Saddam Hoessein ingrijpend gewijzigd. De Iraakse regering verdreef er grote aantallen Koerden en Turkmenen en vestigde er Arabieren, de grootste bevolkingsgroep in heel Irak. Op die manier wilde Saddam de controle over de olierijke gebieden verzekeren.

Grenzen van de autonomie

Het zijn niet alleen territoriale twisten die voor onvrede zorgen tussen de Iraakse Koerden en de rest van de Irakezen. Iraaks Koerdistan wil in de ogen van de Irakezen in de andere delen van het land een te grote autonomie. De Koerdische regering ondertekent exploitatiecontracten met internationale oliemaatschappijen, knoopt diplomatieke relaties aan met andere landen en heeft een leger van 100.000 militairen, met eenheden in alle omstreden gebieden.

Koerdische leiders wuiven de kritiek vanuit Bagdad weg. Volgens hen handelen ze binnen de Iraakse grondwet. Ze dreigen met afscheiding als de regering in Bagdad aan hun bevoegdheden raakt. Maar de grondwet waarop ze zich beroepen is voor veel interpretaties vatbaar. De Iraakse premier Nouri al-Maliki gaat in tegen wat hij en veel anderen in Bagdad als Koerdisch expansionisme en een streven naar te verregaande autonomie beschouwen. De door sjiieten geleide regering leeft in een gespannen verhouding met de soennitische Irakezen, maar toch nemen veel Irakezen aan dat Maliki de soennieten in het noorden van Irak steunt in hun dispuut met de Koerden.

De groter wordende tegenstellingen kunnen uitlopen op een nieuw conflict in Irak. “Alles gaat in de richting van een botsing, en de enige vraag is hoe hevig die zal zijn”, zegt Wayne White, een Irakexpert aan het Instituut voor het Midden-Oosten in Washington. “Niemand wil het, maar ik zie niet hoe dit probleem kan worden opgelost.”